Yamaguchi Sensei

Peter A. Goldsbury: Yamagushi Seigo Shihan (1924-1996): Een persoonlijke herinnering

De feiten rond Yamaguchi Shihan’s vroege ervaringen met aikido zijn zeer schaars en bij mijn weten gaf hij nooit interviews aan aikido- of martial arts-tijdschriften. Na in de oorlog gediend te hebben in Japanse onderzeeboten betrad Yamaguchi Sensei in 1951 de Honbu Dojo. Dit moet een zeer opwindende, om niet te zeggen uitdagende tijd zijn geweest om aikido te beoefenen. O Sensei verbleef in Iwama en de dojo in Tokio had gebrek aan geld, instructeurs en studenten. Yamaguchi Sensei klom snel omhoog en werd een van de reguliere instructeurs, terwijl hij rond 1958 enige tijd in Birma als aikido-instructeur doorbracht. Yamaguchi Sensei’s vaste lestijd was op maandagavond en het was tijdens zijn maandagavondles dat hij onwel werd en de klas voortijdig verliet. Yamaguchi Sensei stierf woensdagochtend vroeg, op 24 januari, 71 jaar oud.

Ik ontmoette Yamaguchi Sensei voor het eerst rond 1980, kort nadat ik in Japan was aangekomen. Ik was op een van mijn bezoeken aan de Honbu Dojo en Chiba Kazuo Sensei had mij gezegd in de lessen van Yamaguchi Sensei te trainen. Ik ging er op de vastgestelde tijd heen en bereidde mij voor op de les. Ik moet zeggen dat de les niet leek op iets wat ik eerder had meegemaakt. De training leek geen bijzonder leerplan te volgen en alles was zeer beweeg-lijk. Yamaguchi Sensei liep door de dojo en benaderde iemand. Er was een wirwar van onduidelijke bewe-gingen en de benaderde iemand kronkelde op de mat. Er was een kort gesprek tussen Yamaguchi Sensei en de kronkelende persoon en vervolgens liep de sensei weg naar de volgende iemand. Zijn uke waren bijna allemaal yudansha en ze legden duidelijk ontzaglijk veel in het ontvangen van zijn technieken, want ze leken daarna altijd uitgeput. Als iemand die gewend was aan de ‘wam-beng’-stijl van trainen (zoals je weet, kort, lekker, fundamenteel en zeer effectief) gebruikelijk in de BAF in de tijd dat ik in 1980 vertrok, vond ik het zeer moeilijk om de indruk te vermijden dat al zijn uke een grote show aan het opvoeren waren. Later ontmoette ik Chiba Sensei en vertelde hem dat ik aan Yamaguchi Sensei’s klas had deelgenomen. (Ik durfde hem niet te vertellen wat ik van de training dacht!) Hij was verbaasd, omdat hij Yamaguchi Sensei had verteld dat ik in zijn klas zou zijn en later had Yamaguchi Sensei hem gevraagd waar ik bleef. Zeer spoedig daarna werd ik formeel aan hem voorgesteld en vanaf toen werd ik altijd herkend - en gegroet - wanneer ik aan zijn lessen deelnam. Niet lang nadat ik me in Hiroshima gevestigd had om te trainen ontdekte ik dat Yamaguchi Sensei daar vaak speciale trainingsstages gaf. Daarbij kwam dat ik het genoegen had dat nadat hij me had leren kennen, ik altijd een van zijn vaste uke werd. Gedurende de laatste 16 jaar, tot Yamaguchi Sensei’s laatste bezoek vorig jaar november, werd mij altijd de kans gegeven uit de eerste hand zijn technieken te ervaren. Dit was een geweldige mogelijkheid om voor mezelf het antwoord te vinden op de bovengestelde grote vraag: werkten Yamaguchi Sensei’s technieken werkelijk? Ik realiseerde me nooit dat deze vraag zo contro-versieel was; maar hij werd ook gesteld in een recent interview gegeven door Christian Tissier Shihan, een van zijn meest toegewijde leerlingen. Tissier Shihan verwees naar het feit dat veel mensen vonden dat je moest geloven in Yamaguchi Sensei’s manier van trainen wilden de technieken werken. Tissier Shihan zelf deelde natuurlijk deze mening niet. Maar het is een feit dat Yamaguchi Sensei’s manier van aikido eist dat de uke een vastbesloten aanval doet en de aanval doorzet tot het einde toe. Het is ook een feit dat Yamaguchi Sensei’s lessen bijgewoond werden door een harde kern van gelovigen; agnostici en atheïsten neigden ertoe weg te blijven. Maar opkomst is niet altijd een betrouwbare indicatie van de effectiviteit van aikidotechniek. Er is een andere vooraanstaande Hombu-shihan wiens klassen altijd spaarzaam bijgewoond worden. Het feit dat zijn technieken altijd werken, zonder een spoor van twijfel, is de belangrijkste reden hiervoor. Het voordeel van persoonlijke ervaring hebbend, ben ik er zeker van dat Yamaguchi Sensei’s technieken werkelijk werkten. Na de warming-up begon hij met de les en uiteindelijk zou ik hem zien naderen met een lichte glimlach. Hij zou een hand uitstrekken en ik zou die pakken. Natuurlijk wist hij mijn intentie van tevoren en vond ik mezelf hetzij verwikkeld in de onafwendbare draaikolkbeweging, hetzij plotseling plat op de mat. Als het een draaikolkbeweging was moest ik de aanval voortzetten en contact houden. Als ik plotseling op de mat lag, moest ik hetzelfde doen, maar er werd me altijd een ontsnappingsroute geboden, mits ik die vond en hem nam - die uiteraard recht naar de volgende techniek voerde. Het is vrijwel onmogelijk de essentie van zijn techniek in een zin te omschrijven. maar Yamaguchi Sensei had een aanleg voor het accepteren van zijn partners bewegingen, intenties, ziel - wat ook, en dan te onderwerpen aan zachtaardige controle. Die draaiingen over de mat, of plotselinge landingen, werden zonder uitzondering begeleid door een conversatie (uiteraard in het Japans). “Hoe gaat het vandaag, Peter-san? Hoe is je leven aan de universiteit? Je moet het erg druk hebben, nu je een professor bent. Maar je moet ervoor zorgen niet te gespannen te raken. Misschien moet je proberen wat meer te ontspannen en je sterkte te verliezen. Vergeet je bovenlichaam en zoek naar je centrum. Dan zul je al die universiteitsvergaderingen meer ontspannend vinden. Dat is de ware filosofie van aikido.” Dit alles terwijl beide armen en benen geklemd waren en hij op me zat! Feitelijk is het proberen om mijn balans te behouden of te herwinnen nadat ik was gegooid of vastge-klemd, terwijl ik nog steeds probeer om een normale, ontspannen conversatie met hem te houden, een van de herinneringen aan Yamaguchi Sensei die ik het meest koester. Yamaguchi Sensei hield van praten, zoveel dat andere mensen het soms moeilijk vonden om er een woord tussen te krijgen. In Hiroshima gingen we na de laatste les van een stage altijd naar een Chinees restaurant. Voedsel werd opgediend en na de eerste ‘kampai’ (proost) begon Yamaguchi Sensei te praten. De onderwerpen waren zeer verscheiden, van oorlogvoeren in Japanse onderzeeboten tot de verhouding van aikido met westerse filosofie. Geen onderwerp was taboe en in de meest recente stage praatte hij veel over het gebruik van ken in aikido. Het lag voor de hand dat hij het niet eens was met zowel het idee dat aikido geen enkel verband had met het zwaard, als met de mening dat aikido en zwaard-werk twee kanten van dezelfde munt waren. Yamaguchi Sensei geloofde dat elke shihan zijn eigen interpretatie van aikido, zijn persoonlijke bagage om zo te zeggen, van O Sensei nam en dat studenten hetzelfde deden met hun eigen leraren. Deze flexibele verhouding tussen de student en zijn leraar, of leraren, was een van de cruciale aspecten van de creativiteit en waarde van aikido. Het was voor mij eveneens duidelijk dat Yamaguchi Sensei het zeer moeilijk vond om zijn eigen visie op aikido onder woorden te brengen. Praten was nooit een vervanging voor het uitwerken van dingen op de tatami. De laatste keer dat ik Yamaguchi Sensei ontmoette was in november vorig jaar. Hij kwam naar Hiroshima voor een tweedaagse stage. Zoals gebruikelijk liep Sensei naar me toe zo gauw ik me had opgewarmd en op de mat verscheen. Hij strekte zijn hand uit voor een aanval en het onvermijdelijke gebeurde. Deze keer was de conversatie echter een beetje anders en het is mogelijk dat hij een voorgevoel had dat er iets ging gebeuren. Hij vroeg me of ik begreep wat hij de laatste paar jaar had proberen te onderwijzen. Als een sensei van het formaat van Yamaguchi een vraag als deze stelt is het zeer moeilijk om te antwoorden. ‘Ja’ zeggen lijkt arrogant; ‘Nee’ zeggen heel dom. Toen ik antwoordde: “Mijn hersenen begrijpen, maar mijn lichaam is stijf”, lachte hij en zei dat lichamelijke gesteldheid geen factor in het begrijpen van zijn aikido was. Een flexibele geest stond op de eerste plaats. Ik en zijn andere studenten hadden echter de plicht te herinneren wat hij had proberen te onderwijzen en het over te dragen, want er zou een tijd komen wanneer hij er niet langer zou zijn om het te onderwijzen. Yamaguchi Sensei’s begrafenis vond plaats op 28 en 29 januari in de Daisoji-tempel in Shinjuku, Tokio. De otsuya-ceremonie (het schouwen van het lichaam) werd vanaf 6 uur ‘s avonds gehouden en de begrafenisdienst begon de volgende dag om 1 uur ‘s middags. Ik was nog nooit bij een boeddhistische begrafenis geweest en ik vond de ceremonie zeer eenvoudig en diep aangrijpend. Op de dais werden de lijkkist, Yamaguchi Sensei’s foto, en heel veel bloemen die uit de gehele wereld waren gezonden neergelegd. Terwijl er soetra’s werden gezongen vormden alle rouwenden een rij om wierook voor de lijkkist te branden en aangezien ongeveer 700 mensen de otsuya-ceremonie bijwoonden duurde dit even. Op de begrafenis-plechtigheid de volgende dag werd het branden van wierook aangevuld met toespraken van de Doshu, vertegenwoordigers van de familie Yamaguchi, en zijn aikido-leerlingen aan de Meijo Universiteit. De kist werd van de dais genomen en op schragen gezet. Hij werd geopend en Yamaguchi Sensei’s gezicht werd zichtbaar, de bekende lichte glimlach vertonend. Iedereen, familie, Doshu, vrienden, leerlingen, vergaarde handenvol van de bloemen die eerder neergezet waren en legde ze op het lichaam. Iemand voegde zelfs een pak van zijn favoriete sigarettenmerk toe! Toen werd de deksel op de kist gelegd en iedereen tilde hem op en zette hem zachtjes op z’n plaats. Vele gewillige handen namen toen de kist over en droegen het de trappen af naar de lijkwagen. Toen de laatste toespraak werd gehouden, die de nadruk legde op Yamaguchi Sensei’s openheid, zijn benader-baarheid, zijn voorliefde voor reizen (de stages die hij in Oxford gaf kwamen ter sprake) en conversatie, was er geen droog oog aanwezig. Hij zal door velen herinnerd worden als een groot aikido-technicus en een groot mens.

Vertaling: Stephen Snelders

Peter A. Goldsbury is 5e dan aikikai en algemeen secretaris van de International Aikikai Federation. Hij doceert filosofie aan de universiteit van Hiroshima. De oorspronkelijke versie van zijn artikel verscheen in de nieuwsbrief van de British Aikido Federation, maart 1996.

1 Shihan = meester-leraar, de hoogste van de niveaux van leraarschap ingesteld door de Aikikai Honbu Dojo.