Het socialisatieproces in Aikido
De relatie tussen sempai en kohai staat momenteel binnen onze gelederen in de belangstelling. De bondsvoorzitter, August Dragt, heeft een aantal Japanse senseis "doorgezaagd" over dit onderwerp, wat zeker interessante denkbeelden opleverde. Verder is het een aandachtspunt voor de gradencommissie en denk ik ook voor de instructeurs binnen onze bond. Het heeft een direkte relatie met een vraag die de secretaris van de Internationale Aikido Federatie (IAF) dr. Peter Goldsbury stelde op een symposium tijdens de World Games in 1993 te Den Haag.
Hij vroeg zich af op welke wijze de " Westerse" aikidoka in de toekomst invulling zullen geven aan het culturele aspect in Aikido, dat sterk beďnvloed is door de (Oosterse) Japanse waarden en normen. De sempai-kohairelatie is daar een voorbeeld van. Zijn (door mij vrij vertaalde) vraag intrigeert mij enorm. Het lijkt mij dat we wel veel aandacht geven aan de begrippen Ai en Ki, (waarbij het nog maar de vraag is of dat succes heeft) maar in hoeverre geven we aandacht aan de Do? Gebruiken we Aikido echt als Do, als een weg, als een leer- en ontwikkelingsmodel? Of beoefenen we "Aikisport"; ik gooi jou en jij gooit mij, en wat hebben we een plezier gehad. Naar mijn mening moeten we indien we echt Aikido willen beoefenen, kritisch kijken naar wat we kunnen leren van zo'n Japanse culturele vorm als bijvoorbeeld de sempai-kohairelatie. En met kritisch kijken bedoel ik dat we zo'n culturele vorm niet zondermeer terzijde moeten schuiven als iets dat niet past binnen onze individualistische cultuur. 'Hoger-lager'-verhoudingen af doen als iets typisch Japans, passend in hun collectivistische cultuur klopt niet helemaal, aangezien ook onze maatschappij bol staat van hiërarchische verhoudingen. Ik kan mij voorstellen dat mensen die Aikido puur als sport zien moeite kunnen hebben met die hiërarchische verhoudingen. Maar zelfs in sportverbanden bestaan die verhoudingen, zeker bij topsport. Als we Aikido willen zien als ontwikke-lingsmethode en als levenskunst, moeten we durven omgaan met 'hoger-lager'-verhoudingen, net zoals dat in het dagelijks leven gebeurt. De vraag is hoe we daar invulling aan moeten geven.
Ik heb altijd gedacht dat een sempai iemand is die eerder met Aikido was begonnen dan een ander. Uit de gesprekken van August Dragt met de Japanse senseis blijkt echter toch iets anders. Een sempai is iemand die weliswaar eerder begonnen is en daardoor meer ervaring heeft, maar ook een persoonlijke band is aangegaan met de junior. Iemand die dus twee maanden eerder begonnen is, is daardoor nog geen sempai. Het allerbelangrijkste is dat er een band is aangegaan tussen sempai en kohai, waarin de sempai verantwoordelijkheid neemt voor de ontwikkeling van de kohai. En dat laatste element vind ik uitermate belangrijk. Het tilt de discussie uit boven vragen naar boven-en onderschikking, naar onderdanigheid van de kohai en vermeende privileges van de sempai. Het nemen van (mede)verantwoordelijkheid (samen met de Sensei) voor de ontwikkeling van beginners sluit aan bij het principe van het leerproces, bij de Do. Dus is niet iedere hogergegra-dueerde leerling automatisch sempai van de beginner. Maar de vergevorderde leerling die ook verantwoordelijkheid neemt voor de ontwikkeling van de beginner is dat wel. Dat uit zich in het begin in het "wegwijs" maken in de dojo met de Aikido-etiquette en het helpen met grondbeginselen als ukemi etc..
Het is het aanleren van het reilen en zeilen van het Aikido. In de sociale wetenschappen wordt dit het socialisatieproces genoemd. Zo'n sempai is dus eigenlijk een soort van mentor. Ook daar bestaat binnen de sociale wetenschappen een theorie over. De organisatiepsychologe Kram noemt een mentor een senior die de verantwoordelijkheid neemt voor een junior. Hij of zij helpt de junior in het socialisatieproces. Dat soort relaties kunnen natuurlijk ontstaan als onderdeel van een organisatieprogramma.
Volgens Kram hebben mentoren twee belangrijke functies: carričrefuncties en psychosociale functies.
De carričrefuncties bestaan uit:
- Sponsorschap - het actief voordragen voor benoemingen en promoties.
- Uitdragen en zichtbaarheid - in staat stellen van de junior om zijn of haar kwaliteiten te tonen naar senioren.
- Coaching - het geven van praktische adviezen.
- Bescherming - in eventuele kwetsbare situaties.
- Uitdagende opdrachten - ter ontwikkeling van vaardigheden.
De psychosociale functies zijn:
- Voorbeeldfunctie - voorbeeld in waarden, normen en gedrag
- Acceptatie en conformeren - geeft wederzijds support en aanmoediging.
- Counseling - hulp bij persoonlijke problemen, versterking van zelfbeeld.
- Vriendschap - gezamenlijke sociale interactie.
Ik denk dat deze theorie in hoge mate toepasbaar is voor de relatie tussen sempai en kohai. In min of meerdere mate kunnen alle bovengenoemde functie in de sempai-kohairelatie aan de orde komen. Ik wil nu geen verdere uitwerking geven aan de bovengenoemde functies. Ik hoop dat het bestuur, de gradencommissie, de diverse instructeurs binnen onze bond en eventuele overige belangstellenden hier verder over willen nadenken. Een brede discussie over de vraag hoe wij invulling kunnen geven aan de relatie tussen sempai en kohai en de plek daarvan binnen het leerproces van Aikido zou ik toejuichen. Ik hoop dat het bovengenoemde model hierbij van dienst kan zijn en zal zelf mijn steentje blijven bijdragen.
Piet Lagerwaard, (1995)
