Sempai-kohai

De vormen waarin aikido beoefend wordt stammen uit de Japanse cultuur en zijn voor westerlingen niet altijd vanzelfsprekend. De gedragsregels op de mat en de wijze waarop aikido's in het algemeen, en leraren met leerlingen in het bijzonder, met elkaar omgaan bieden de nodige stof voor conflicten. In dit herfstnummer van de vernieuwde Aiki Info geven we bijzondere aandacht aan één van de aspecten van deze omgang, die wordt aangeduid met de verhouding tussen sempai en kohai.

Door een aantal leraren in Nederland wordt van leerlingen een bepaalde vorm van respect en zelfs gehoorzaamheid verlangd die wordt gelegitimeerd met een verwijzing naar deze sempai-kohai verhouding. Een verhouding die van speciale betekenis zou zijn binnen het beoefenen van aikido. Vanuit onze eigen cultuur geredeneerd zouden we kunnen denken dat een leerling een bepaalde levering van diensten verwacht van zijn leraar. De leerling betaalt ervoor en gaat op die grond een zakelijke verhouding aan. De leraar leert hem of haar in ruil daarvoor bepaalde vaardigheden. Dit is het soort verhouding die een leerling kan hebben ten aanzien van zijn rij-instructeur.
Deze beschrijving is slechts zeer ten dele van toepassing op de verhouding tussen leraar en leerling binnen het aikido. Maar hoe die verhouding er idealiter wel zou moeten uitzien is nergens vastgelegd. Er spelen wel allerlei, meestal onuitgesproken, aannames een rol, maar in de praktijk blijken leraar en leerling door vallen en opstaan een manier van omgang met elkaar te moeten ontwikkelen.
Eigenlijk lijkt daar weinig mis mee, maar er zijn mensen die behoefte hebben aan duidelijke formuleringen. Het gebruik van de termen sempai en kohai is een poging tot zo'n meer duidelijke formulering. Deze termen gaan overigens niet alleen over de verhouding leraar-leerling, maar ook over de hiërarchische verhoudingen tussen de leerlingen onderling. De sempai is de senior, de kohai de junior. Nederlandse leraren die de term gebruiken lijken van de volgende filosofie uit te gaan: aikido is geen manier om bepaalde vaardigheden aan te leren, maar is een Do, tegelijkertijd een manier van leven en een weg die naar een bepaald (en door velen mystiek geïnterpreteerd) doel voert. De sempai heeft de weg eerder betreden dan de kohai, helpt de kohai zijn stappen te zetten, maar verlangt in ruil daarvoor de erkenning van zijn positie als senior.
Een eenvoudige filosofie, maar in de praktijk blijkt de zaak wat moeilijker te liggen. Het worstelen met deze filosofie vinden we in deze Aiki Info terug in de bijdragen van drie Nederlandse yudansha. Piet Lagerwaard, Joost van Straaten en August Dragt vertellen over hun gevolgtrekkingen over de relatie senior en junior, toegespitst op de relatie tussen leraar en leerling.
Een apart probleem in het gebruik in Nederland van de begrippen sempai en kohai is dat het een interpretatie door Nederlanders betreft. Dat Japanners hele andere associaties met de begrippen kunnen hebben blijkt wel uit het verslag in deze Aiki Info dat August Dragt maakte van een symposium over dit onderwerp op de laatste NCAF-zomerschool in Enschede. Fujita Sensei blijkt een veel meer genuanceerde mening over het onderwerp te hebben. En Kanetsuka Sensei meldt in een van de stukjes: 'Je kunt (..) alleen een sempai-kohairelatie aangaan, wanneer de junior niet teveel respect aan de senior is verschuldigd.'
Tenslotte wil ik nog de definitie aanhalen die Stanley Pranin van de begrippen geeft in zijn Aiki News Encyclopedia of Aikido:
'De verhouding tussen sempai en kohai (senior en junior) is bijzonder belangrijk in de Japanse cultuur en doordringt alle levensterreinen. Japanners zijn zich er altijd bewust van of mensen die ze ontmoeten boven of beneden ze staan in sociale status met betrekking tot hun senioriteit.' In deze definitie is de sempai-kohaiverhouding niet persé een opvoedkundige relatie, maar duidt het een verschil in status en dus in macht aan. De begrippen omschrijven geen situatie die begerenswaardig is, maar eentje die feitelijk bestaat. In hoeverre daarom met deze begrippen in de hand over de persoonlijke verhoudingen binnen het aikido gediscussieerd moet en kan worden, is een vraagstelling waarover de lezer uiteraard zijn eigen conclusies moet trekken.

Stephen Snelders,
Redactie Aiki-Info