Aikido als Religie

Voor Morihei Ueshiba was aikido meer dan alleen maar een gevechtskunst. Aikido was een manier om één te worden met de goddelijke krachten in het universum. Zoveel is vrij algemeen bekend onder de hedendaagse beoefenaars van het aikido. Maar er is nauwelijks kennis beschikbaar over de preciese aard van Ueshiba’s visie. Wat was de invloed van religieuze stromingen op zijn gedachtengoed? Hoe zag zijn kosmologie eruit? Wat waren die goddelijke krachten dan wel en hoe konden ze zich in de mens openbaren?

De Amerikaan John Stevens is één van de weinigen die zich met deze vragen intensief heeft bezig gehouden. Stevens woont al sinds lange tijd in Japan, was leerling van Shirata Sensei (een van de oudste leerlingen van Ueshiba), en geeft les in boeddhistische studies en aikido aan een hogeschool in Sendai. Hij is bovendien een groot calligrafie-kenner. Stevens heeft een aantal vlotgeschreven boeken gepubliceerd over de onderwerpen die hem bezighouden. Van zijn hand verscheen in 1987 de eerste Engelstalige biografie van Ueshiba, geheten Abundant Peace (er is inmiddels ook een Nederlandse vertaling verschenen onder de titel Levende vrede; de naam van de uitgever ben ik vergeten). Hoewel dit boek lekker weglas en een hoop informatie verschafte, liet het mij toch met een onbevredigd gevoel achter. Het was wat al te vlot, wat al te Amerikaans zou ik haast zeggen: een soort hamburger die er goed uitziet maar toch de honger niet wegneemt. Over een aantal zaken in het leven van Ueshiba werd vlot de mening van de auteur uitgesproken, in plaats van de grondige discussie eraan te geven die die zaken vereisen. Ik denk bijvoorbeeld aan de invloed van de Daito Ryu-technieken van Ueshiba’s leraar Takeda op het aikido. Deze invloed werd door Stevens (die duidelijk een hekel had aan Takeda’s puur op effectiviteit gerichte krijgsmethoden) wel erg gemakkelijk gebagatelliseerd. Maar ik denk bijvoorbeeld ook aan de banden van Ueshiba en zijn leerlingen met extreem-rechtse militaristische groepen in de jaren twintig en dertig. De vooroorlogse visie van Ueshiba op het probleem van oorlog en vrede, en de invloed van de oorlog zelf en de Japanse nederlaag op zijn gedachtengoed, en op het aikido, bleef helaas volkomen onduidelijk. Ook de religieuze visie van Ueshiba kwam er wat bekaaid van af en eigenlijk liet Stevens merken dat hij, hoewel zelf een enthousiast boeddhist en vol bewondering voor het spirituele aspect bij Ueshiba, van diens kosmologische visie weinig kaas hadgegeten.
Zoals bij zoveel westerse enthousiastelingen voor oosterse spiritualiteit voelt Stevens zich voornamelijk aangetrokken tot het Zen Boeddhisme. Zen legt vooral de nadruk op de meditatie, de zazen, en weinig op metafysica en is daarom van alle Japanse religies misschien wel de meest toegankelijke. Bovendien heerst er in het westen een algemeen verbreid misverstand dat Zen en de traditionele martiale kunsten bij elkaar horen. De werkelijke historische ontwikkeling toont echter een wat gecompliceerder beeld. Daito Ryu, dat afstamt van de geheime gevechtstechnieken van de Aizu-clan, heeft helemaal niets met enige religie te maken en is puur gericht op het overwinnen van de tegenstander. De uit de Japanse middeleeuwen bekende krijgsscholen als de Katori Shinto Ryu en de Kashima Shinto Ryu zijn nooit verbonden geweest met Zen, maar met esoterische scholen van boeddhisme en Shinto. Deze scholen zijn voor de westerse geest moeilijk begrijpbaar, omdat zij stammen uit een magische denkfase. Het denken van Ueshiba stond geheel in deze traditie.
In zijn boek The Essence of Aikido heeft Stevens een poging gedaan verder door te dringen in dit denken. Hij doet dit door uitvoerige analyses van door Ueshiba geschilderde mandala’s (symbolische weergaven van het universum), van door hem gebruikte karakters, van korte gedichten (doka) van zijn hand en van zijn calligrafie. Het resultaat is een bijzonder boeiend, maar moeilijk leesbaar boek. Viel Abundant Peace gemakkelijk door te werken op een regenachtige zondagmiddag, The Essence of Aikido is een boek waaruit ik af en toe een bladzijde kan lezen, maar dan moet wegleggen om rustig na te denken over het gelezene. Wat opvalt is dat Ueshiba’s denken doortrokken is van symbolen. Hij gaat er niet eens rustig voor zitten om een logisch begrijpelijke kosmologie uit te leggen. Hij werkt met cirkels en karakters, met de namen van goden en de oerklanken van het universum. Stevens probeert geduldig de betekenissen hiervan te ontsluiten en ze enigszins voor de moderne geest begrijpelijk te maken. Daarbij valt hij wel weer terug op zijn eigen religieuze opvattingen en het is leuk om te zien hoe verschillend van elkaar Stevens en Ueshiba denken. Stevens denkt in verhoudingen van oorzaak en gevolg, in logisch begrijpelijke stellingen die je kunt aannemen of verwerpen. Ueshiba doet dat helemaal niet. Hij denkt in verbanden en analogieën, in namen en symbolen die mijns inziens niet verwijzen naar iets anders dan henzelf. In een magische traditie vallen namen en symbolen samen met specifieke machten. De magische adept reinigt zich en neemt door middel van de magische technieken van de tastzin (het gebaar, de mudra), de spraak (de mantra) en de blik (de visualisatie) in zijn lichaam deze machten op. Aikido is voor Ueshiba een geheel van magische technieken en daarmee meer dan een gevechtskunst.
Hoe weinig twintigste-eeuws Ueshiba’s denken was blijkt er wel uit dat we van deze visie bij zijn leerlingen weinig of niets terug vinden. Dat hoefde voor Ueshiba ook niet. Zijn leerlingen hoefden zijn religie ook niet na te apen, hij had hen aikido als religie meegegeven. Een aikido overigens dat niet af was, maar dat eenieder volgens zijn eigen ervaringen vorm mocht geven. Ueshiba heeft dan ook nooit een aikido-systeem bedacht, dat was na de oorlog het werk van zijn verschillende leerlingen. Waarbij elk weer zijn eigen nadruk op bepaalde aspecten heeft gelegd.

Stephen Snelders

John Stevens, Abundant Peace (Shambala: Boston/London 1987). ISBN 0-87773-350-3.
The Essence of Aikido. Spiritual Teachings of Morihei Ueshiba (Kodansha International: Tokyo 1993). ISBN 4-7700-1727-8.