De relatie tussen senior en junior

Wanneer je lang genoeg met Aikido bezig bent, leer je steeds meer Japanse begrippen kennen. Vaak ken je de begrippen eerder dan hun betekenis. Soms is een betekenis gebaseerd op overlevering, en weet niemand precies hoe het in elkaar zit. Mijn ervaring is dat Sempai-Kohai zo'n begrip is, waarvan iedereen een ander beeld heeft.

Mijn Aikido-leraar begon op een bepaald moment in de dojo over de verhouding tussen leraar en leerlingen. Hij schetste een beeld van verticale verhoudingen: op ieder moment is de oudste leerling in de dojo verantwoordelijk voor de gang van zaken. Als bijvoorbeeld de leraar te laat is, of onverwacht helemaal niet op komt dagen, dan is op die wijze de voortgang van de training geregeld. De oudere leerling heeft derhalve een verantwoordelijkheid ten opzichte van de jongere leerling. Ook meer in het algemeen koos hij voor deze benadering: de oudere leerlingen waren het aan hun stand verplicht om met jongere leerlingen te trainen. Er was geen reden voor gevorderden om met elkaar te trainen of beginners te mijden. Hij ging zelfs zo ver om de groep leerlingen te wijzen op hun verbondenheid in deze verticale structuur: de leerlingen vormen gezamenlijk de dojo, de senioren zijn verantwoordelijk voor het in stand houden van de groep, de jongere leerlingen leveren daar in de loop van hun ontwikkeling als Aikidoka een toenemende bijdrage aan. In een enkel geval, verbond hij aan zijn opvattingen ook een spirituele visie: de rol van de leraar was in deze verticale lijn niet anders dan die van leerlingen. Van de junior naar de senior kijkend, kon je stellen dat de junior van de senior leert, die van zijn leraar leert, die van de Sensei leert, die het Aikido van de Aikikai So Hombu verspreidt, die het Aikido van O-Sensei doorgeeft. In zijn overtuiging was het zelfs mogelijk dat er een mystieke band is tussen de leerling en O-Sensei die langs deze keten tot stand wordt gebracht.
Toen in de dojo een periode van spanning ontstond waarin verschillende betrokkenen elkaar kritisch tegemoet traden, beriep hij zich op een dag op de begrippen Sempai - Kohai. Ik vatte dit op als een voortvloeisel van zijn visie op de verticale structuur. Hij schetste dat hij als leraar een verantwoordelijkheid had als Sempai, en dat leerlingen zijn positie moesten respecteren omdat zij zijn Kohai waren. Hierbij verwees hij naar een artikel van Peter Goldsbury, waarin de Sempai-Kohaiverhouding als een kenmerk van de Japanse cultuur werd bestempeld.
Door deze gebeurtenissen werd mijn belangstelling voor het begrip gewekt. Ongeacht de vraag wie in de spanningen van toen gelijk had, vroeg ik me af of er in de Japanse cultuur inderdaad sprake is van de geschetste verticale verhouding en hoe dat dan precies werkt. Is er inderdaad geen kritiek van een jongere op een oudere mogelijk, omdat er een verticale verhouding is?
Mijn eerste vraag over dit onderwerp was aan Fujita Sensei gericht. Deze legde het als volgt uit (zie voor een uitgebreidere weergave van zijn visie het verslag van het symposium op de NCAF-zomerschool elders in dit nummer):
'Sempai-Kohai betekent niet meer dan senior en junior. Wie eerder aan Aikido begonnen is dan een ander, is in die zin senior. In de Japanse samenleving wordt de relatie tussen Sempai en Kohai echter vooral gebruikt om een diepe relatie aan te duiden: de relatie van mensen die samen lang en intensief getraind hebben, waardoor er een bijzondere band is ontstaan. Traditioneel is er in de Japanse samenleving een sterke band tussen leerlingen van dezelfde universiteit. Die band is tussen Aikidoka van dezelfde universiteit soms nog sterker. Het is echter geen aanduiding van de kwaliteit van de relatie. Het is zoals de relaties in een familie, zeg maar zoals tussen twee zwagers. Ze zijn niet door bloed met elkaar verbonden, er kan een relatie ontstaan maar dat hoeft niet. Het is geen relatie die je kunt kiezen: als je familie bent, is dat een verhouding, of je daarvoor kiest of niet. Je houdt nooit op ouder of kind te zijn.'
Aan de uitleg van Fujita Sensei heb ik de conclusie verbonden, dat iedereen die eerder begonnen is senior is, maar dat je slechts van een relatie spreekt tussen senior en junior, wanneer er sprake is van een goede relatie. Als die relatie later verslechtert, blijf je van de verhouding spreken - 'hij is de senior van de ander' - ook al spreken ze elkaar nooit meer.
Omdat ik, mede door de taalbarrière, nooit volledig vertrouw op de conclusies die ik trek, heb ik dezelfde vraag aan Kanetsuka Sensei gesteld. Die gaf een iets ander antwoord:
'Sempai-Kohai betekent inderdaad senior-junior. Als je samen hebt getraind, is die aanduiding van toepassing. Je kunt echter je leraar nooit als senior aanduiden. Je leraar verdient veel meer respect dan de titel Sempai. Je kunt dan ook alleen een Sempai-Kohai relatie aangaan, wanneer de junior niet teveel respect aan de senior is verschuldigd.'

August Dragt, (1995)