Het ontstaan van Aikido
De Amerikaan Stanley Pranin, 5e dan Aikikai, woont sinds 1977 in Japan vanwaar hij het blad Aiki News en sinds kort ook Aikido Journal uitgeeft. Het gaat hier om verreweg de beste publicaties op het gebied van aikido en Daito Ryu aikijiujitsu die momenteel verschijnen. In Aiki News heeft Pranin tal van interviews gepubliceerd met nog levende meesters van de aiki-stijlen. Hij heeft op deze manier een wezenlijke bijdrage geleverd aan de reconstructie van de geschiedenis van die stijlen, los van enig sectarisme.
In de bundel Aikido Masters: Prewar Students of Morihei Ueshiba, zijn interviews verzameld die Pranin in de loop der jaren heeft gehouden met vooroorlogse studenten van O Sensei. Voor eenieder die geďnteresseerd is in de ontstaansgeschiedenis van het aikido is deze bundel een absolute aanrader. In zo’n driehonderd pagina’s komen de herinneringen van veertien vooroorlogse studenten van Ueshiba aan de orde. Onder hen Kenji Tomiki, die na de oorlog de enige aikidovorm met competitie-element schiep; Minoru Mochizuki, de grondlegger van het huidige aiki budo; Gozo Shioda, wiens Yoshinkan-stijl trouw blijft aan het vooroorlogse aikido en veel leerlingen heeft binnen het Japanse leger en de Japanse politie; Yoshio Sugino, meester van de middeleeuwse wapensystemen van de Katori Shinto Ryu; de kendo-meester Kiyoshi Nakakura, ooit de schoonzoon en tot zijn scheiding de aangewezen opvolger van Ueshiba; de sumo-worstelaar Tenryu; en natuurlijk de zoon van O Sensei, de huidige aikido doshu (‘leider van de weg’) Kisshomaru Ueshiba.
Het fascinerende van de bundel is om te beginnen dat we er veertien verschillende visies in aantreffen op de persoon van O Sensei en op de ontstaansgeschiedenis van het aikido, zonder dat die nog eens de weergave van een geschiedschrijver ondergaan. De bundel geeft ook een prachtig beeld van de wereld van het vooroorlogse Japan en van de vooroorlogse martiale kunsten. Een aantal leerlingen van Ueshiba waren immers al vergevorderd in andere vechtkunsten: Mochizuki en Sugino als leerlingen van de Kodokan, het judo-hoofdkwartier van Kano, Nakakura als leerling van de kendomeester Nakamura, Tenryu als succesvol sumo-beoefenaar.
Binnen de wereld van de Japanse martiale kunsten begon Morihei Ueshiba in de jaren dertig de aandacht te trekken met zijn eigen ontwikkelde stijl, die voortborduurde op wat hij had geleerd van Sokaku Takeda, de meester van het Daito Ryu aikijiujitsu. Ueshiba had in 1915 op 31-jarige leeftijd voor het eerst kennis gemaakt met Takeda, die vrijwel zijn hele leven door Japan trok en in zijn levensonderhoud voorzag door het geven van wat we nu workshops en seminars zouden noemen. In de jaren na 1915 trainde Ueshiba intensief met Takeda. Later begon hij zijn verhouding met zijn leraar nogal belastend te vinden, maar hij heeft nooit de band met hem verbroken. In Ueshiba’s eerste dojo in Ayabe (1922) was de naam van zijn stijl nog Daito Ryu Aikijitsu. In de dojo’s die hij vanaf 1931 in Tokio had veranderde de naam van de stijl regelmatig, onder andere in Kobukan Aiki Budo, Ueshiba Ryu Jiujitsu, Tenshin Aiki Budo, tot in 1942 (vlak voor Takeda’s dood) uiteindelijk gekozen werd voor Aikido.
Een terugkerend thema in Pranin's interviews is de komst van Takeda, die tot in de jaren dertig nog regelmatig, de zeventig inmiddels al gepasseerd, de dojo van zijn leerling komt binnenvallen om de boel op stelten te zetten. Ueshiba zorgde er dan meestal voor dat hij buiten de stad verbleef. Uit de verhalen in de bundel komt Takeda naar voren als een persoon met een wantrouwend en gewelddadig karakter. Tomiki vertelt: ‘Takeda Sensei was een martiaal kunstenaar van de oude school. Als hij iemand zag zag hij een vijand... als het gebeurde dat iemand hem kwam bezoeken ‘groette’ hij hem door meteen de stalen eetstokjes van het komfoor te grijpen en te schreeuwen “Wie is daar?”. Dan stormde hij naar buiten.’ Nakakura: ‘Ik hoorde iets dat klonk als een ruzie bij de poort en ging de dojo uit om Takeda Sensei aan te treffen terwijl hij een taxichauffeur in de goot wierp! Het bleek dat de chauffeur iets gezegd had over geld tegen Sokaku Sensei en zo werd Sokaku kwaad op hem en gooide hem in de goot.’
Tegenwicht tegen Takeda’s humeur en veeleisende persoonlijkheid vond Ueshiba vanaf 1922 bij Onisaburo Deguchi, de leider van de religieuze secte Omoto-kyo. Deguchi (die van Takeda vond ‘die man ruikt naar bloed en geweld’) had miljoenen volgelingen, die geloofden dat hij voorbestemd was een hemels rijk op aarde te vestigen. De eerste dojo van Ueshiba in Ayabe was in de daar gevestigde Omoto-gemeenschap en hij trad ook op als lijfwacht van de guru. De hele aikido-filosofie van Ueshiba is doordrenkt van de concepten en van de zuiveringsoefeningen van de Omoto-kyo.
Ueshiba’s verbondenheid met de Omoto-kyo was niet naar de zin van de hooggeplaatste militaire en politieke leiders als admiraal Takeshita, die hem vanaf eind jaren twintig ondersteunden. Ze lieten hem overkomen naar Tokio, hem trainingen leiden aan militaire academies, en hem zelfs een demonstratie geven voor de keizer. Shioda, die daarbij ukemi nam, herinnert zich dat O Sensei eerst zei: ‘Ik kan geen leugen laten zien aan Zijne Keizerlijke Majesteit.’ Ware uitoefening van zijn kunst betekende immers het doden van de partner: dat deze zou opstaan en opnieuw aanvallen was een leugen. De keizer verklaarde echter genoegen te nemen met de leugen.
Deguchi had een slechte naam bij de Japanse politie, omdat hij verdacht werd van majesteitsschennis: hij zou zichzelf als de ware keizer beschouwen. In 1935 bestormde de politie het Omoto-hoofdkwartier en werden Deguchi en zijn voornaamste volgelingen gearresteerd. Ueshiba ontkwam alleen aan arrestatie dankzij zijn beschermheren bij leger en politie. Tussen Ueshiba’s leerlingen die wel en die niet lid waren van de Omoto-kyo bestond een spanningsveld. Op een trainingskamp zongen Shioda en Nakakura door de hymnen van de Omoto-volgelingen heen. Dit werd ze door O Sensei niet in dank afgenomen. Nakakura verbrandde in 1935 na de arrestaties meteen alle in de dojo aanwezige rollen die door Deguchi waren geschilderd.
De krijgstechnieken van Takeda en de spiritualiteit van Deguchi werden door O Sensei samengebracht in zijn aikido. De ervaringen van zijn leerlingen in deze jaren, in de vooroorlogse wereld van Japan, en hun wederwaardigheden in de oorlog, het maakt van dit eerste deel van de serie Aikido Masters boeiend leesvoer.
Een volgend deel behandelt de leerlingen van O Sensei van na de oorlog.
Stephen Snelders
Stanley A. Pranin, Aikido Masters. Prewar Students of Morihei Ueshiba (Aiki News: Tokyo 1993). 324 blz., US $ 24,95, ISBN 4-900586-14-5.
