Over het graden-systeem

Het verkrijgen van dan- of kyu-graden speelt een belangrijke rol in het trainingsleven van veel aikidoka’s. Blijkbaar bestaat er een behoefte aan een of andere manier om zich formeel van andere mensen te onderscheiden en om een bepaalde erkenning te krijgen. Het is interessant dat de invoering van een gradensysteem in de Japanse vechtkunsten een betrekkelijk recente ontwikkeling is. Deze is in de late 19e eeuw begonnen bij Jigoro Kano, de grondlegger van het judo, en met de vorming van het moderne kendo.

Zowel judo als kendo zijn geen vechtkunsten in de traditionele zin, waarin de effectiviteit van de technieken centraal staat. Het zijn competitiesporten, en het vormende, educatieve aspect van sport voor met name jongeren is hun belangrijkste element. Daarbij is het verlenen van graden en verschillend gekleurde banden een manier om de leerlingen aan te moedigen hun best te doen, en ze een soort beloning te geven voor verrichte prestaties.
In de traditionele krijgsscholen lijkt dit van minder belang te zijn geweest. Het betekende daar al iets als je mee mocht trainen. De scholen waren immers niet voor jan en alleman toegankelijk, en legden veel nadruk op het geheime karakter van de onderwezen technieken. Het geleerde moest ook in de praktijk kunnen worden toegepast en er is een hemelsbreed verschil tussen het werkelijke gevecht zonder regels en een sportwedstrijd. Het praktische nut van het geleerde zal hier al aanmoediging genoeg geweest zijn.
Slechts een enkele aikido-school beoefent aikido in wedstrijdvorm (het Tomiki-aikido), maar aikido is zeker sinds de Tweede Wereldoorlog ook geen traditioneel georganiseerde krijgsschool (ryu) meer. De leraar van Ueshiba, Sokaku Takeda, verleende nog de traditionele rollen als een leerling meesterschap had verworven van een bepaald aantal technieken. Tot in de jaren dertig hanteerde Ueshiba ook dit systeem, maar tegen 1940 kregen leerlingen die als instructeurs buiten zijn dojo gingen optreden een dan-graad mee, vergelijkbaar met die in judo.
Vanaf 1948 werd er door de Aikikai Hombu Dojo in Tokio een systeem van dan- en kyu-graden opgezet en gestandaardiseerd. Het voordeel hiervan is dat zo in een organisatie die ver buiten de maten van een traditionele krijgsschool is gegroeid, een bepaalde hiërarchische ordening en organisatie in stand kan worden gehouden. Bekwaamheid is bij de toekenning van graden dan ook niet de enig bepalende factor. Positie en senioriteit wegen ook mee.
De indeling in graden en rangen is een fundamenteel kenmerk van het Japanse leven en kan overal worden teruggevonden, ook bijvoorbeeld in het sake-drinken. Na een bepaald aantal jaren krijg je er een graad bij, zo eenvoudig ligt dat vaak. Het belang van graden zal in het westen daarom moeten worden gerelativeerd. De Nieuw-Zeelander David Lynch, die zelf een hele serie dan-graden heeft verkregen in Japan (6e dan Yoshinkan, 3e dan Aikikai, 3e dan Tendokan, 2e dan Shinshin Toitsu), heeft in zijn dojo dan ook het gradensysteem afgeschaft. ‘Waarom moeten we de ene persoon met de andere vergelijken?`, zegt hij. ‘Als je een graad nodig hebt om te trainen, waarom is dat dan?`

Stephen Snelders